Εγγραφή
Είσοδος
Αρχική Σελίδα
Επικοινωνία
ΙΩΑΝΝΗΣ ΒΑΡΒΑΚΗΣ
 
Ιωάννης Βαρβάκης
Ο Βίος Και η Πολιτεία του
Όλοι έχουμε συνδέσει το όνομα τον Βαρβάκη με την ίδρυση του Σχολείου, που φέρνει τ' όνομά του πολλοί το σχετίζουν με τη "Βαρβάκειον Αγορά", επειδή συνέβη να δημιουργηθεί απέναντι σπό τη Σχολή και στη συνέχεια να καταλάβει το χώρο του Βαρβακείου κτιρίου, όταν το 1944 καταστράφηκε. Τέλος το όνομά του συνδέθηκε, φυσικά με το Βαρβάκειον Ίδρυμα", Έτσι πέρασε ως Ευεργέτης στη σνείδηση των δεκάδων χιλιάδων μαθητών της Βαρβακείου Σχολής, που φοίτησαν και αποφοίτησαν, μέσα στα 140 χρόνια της λειτουργίας της. Και έτσι τον τίμησαν και τον τιμούν εύλογα, ως τον άνθρωπο που πρόσφερε τόσα πολλά για την ίδρυση και το χτίσιμο του Σχολείου τους. χωρίς καμία άλλη προέκταση. Ο Βαρβάκης, όμως παρέμενε άγνωστος. Τίποτε, ή σχεδόν τίποτε, δεν γνωρίζαμε.

Η ζωή και οι αγώνες για την Ελευθερία της Πατρίδας, η κοινωνική του δραστηριότητα, η προσφορά του στην Παιδεία του Γένους, η συμμετοχή του στην επανάσταση του '21, ως φιλικός, αγνοούνται. Αυτό είναι άδικο. Η προσωπικότητα του Βαρβάκη είναι σίγουρα πολύ σημαντικότερη και αξΙοσπούδαστη από το να εξεταστεί μόνον ως πλούσιος Ευεργέτης.
Ο Βαρβάκης γεννήθηκε στα Ψαρά. Το έτος, που είδε το φως πρέπει να τοποθετηθεί γύρω στο 1745. Ο πατέρας του ονομαζόταν Ανδρέας κι ηταν γιος του Λεοντή (το όνομα του Παππού του Βαρβάκη) και η μάνα του ή Μαρού, είναι άγνωστο το πατρώνυμό της. Το παρανόμι "Βαρβάκης" ο Γιάννης το απόκτησε σε μικρή ηλικία επειδή είχε μεγάλα βλοσυρά μάτια και ορμητικότητα, όπως εκείνα τα πoυλιά, κάτι ανάμεσα σε γεράκι και κουκουβάγια, που λέγονrαι βαρβάκια και, φαίνεται, ήταν άφθονα στο νησί. Οι συνομήλικοί τoυ, λοιπόν του έδωσαν αυτό το όνομα. "Βαρβάκι", με το oποίο έγινε γνωστός στην lστορία. Πουθενά δεν υπάρχει το επώνυμο Λεοντής ή Λεοντίδης, ούτε στο "υπόμνημα της Νήσου Ψαρών" Toυ Κωνσταντίνου Νικοδήμου, ούτε στο Αρχείον των Ψαρών α. τομ., που εκδόθηκε από τον Βασίλη Βλ.' Σφυρόερα στη σειρά: Μνημεία της Ελληνικής Ιστορίας της Ακαδημίας Αθηνών.


Γράμματα δε γνώριζε πολλά, όπως όλοι σχεδόν της εποχής του θαλασσόβιοι ψαριανοί, αργότερα όμως ασκήθηκε περισσότερο για να μπορέσει να διαβάζει και να γράψει καλύτερα.Δεν ήταν όμως ούτε οκτώ χρονών, όταν ο πατέρας του ο καπετάν Ανδρέας άρχισε να του μαθαίνει τη ναυτική τέχνη. Στα δεκαεπτά του χρόνια ο Γιάννης έπαιρνε μέρος με τον πατέρα του και τον αδελφό του σε επιδρομές εναντίον τουρκικών εμπορικών καραβιών. Στα είκοσι ή εικοσιδύο χρονών ήταν καπετάνιος δικού του καραβιού, μιας "σακολέβα". Έκανε εμπόριο και διακρίθηκε ως εμποροπλοίαρχος. Πολύ πριν από την κάθοδο των Ρώσων στο Αιγαίο το 1770, πολλοί Έλληνες καπεταναίοι από τα νησιά επιδόθηκαν σε καταδρομές εναντίον των Τoύρκων. Οι Ψαριανοί που είχαν συνηθίσει στην πειρατεία δεν έμειναν αργοί. Ονομαστός ως κουρσάρος έγινε κι ο Βαρβάκης, καθώς έπαιρνε, όπως είδαμε μέρος σε επιδρομές κατά των πλοίων των Οθωμανών.

Σύμφωνα μάλιστα, με νεότερες ρωσικές πηγές ο Βαρβάκης, αuτός ο νέος αποφασιστικός Έλληνας υπήρξε ο " αεικίνητος κουρσάρος", τον οποίον οι Τούρκοι θεωρούσαν ως τον πιο τρομερό πειρατή στο Αιγαίο. Με τις παράτολμες επιθέσει ς, λοιπόν, έγινε ξακουστός σ' όλο το Αρχιπέλαγος. Ο σουλτάνος επικήρυξε το κεφάλι του με χίλια πιάστρα (νόμισμα της Αιγύπτου και της Τουρκίας), δηλαδή με μεγάλο ποσό. Τον κυνηγούσαν πολλοί κι από παντού. Τέλος, βγήκε μεγάλη ναυτική δύναμη με διοικητή τον Καπουδάν-πασά να τον συλλάβει. 'Εφθασε στα Ψαρά και ο Πασάς απαίτησε να παραδώσουν τους αρχηγούς των καταδρομέων και μάλιστα τον Βαρβάκη, αλλιώς, απείλησε, θα κάψει το νησί. Μόνο το μεγάλο ρουσφέτι έσωσε τους ψαριανούς απο την καταστροφή.

Ο Βαρβάκης, όταν έμαθε από συμπατριώτες του ναυτικούς πως ο πατέρας του καπετάν Ανδρέας ήταν άρρωστος βαριά, δεν αποφάσιζε να πάει στο νησί από φόβο μήπως προκαλέσει την οργή των εχθρών ενάντια στους ανθρώπους του νησιού. Εκεί, στα τέλη του Νοέμβρη του 1769, το αποφάσισε και με φουρτούνα έφτασε στο νησί. Νύχτα επισκέφτηκε το πατρικό του σπίτι. Ο πατέρας του εδώ και μήνες ήταν κατάκοιτος, αλλά, μόλις είδε το γιο του μπροστά του, ζωντάνεψε και τα μάτια του έλαμψαν. Ο καπετάν Γιάννης ζήτησε από τον πατέρα του να τον συμβουλεύσει τι να κάνει κι εκείνος του σύστησε να πάρει ότι περιουσία είχε σε χρυσό και να φτιάξει καινούργιο καράβι, να βρει πιστό και άξιο πλήρωμα και να σπεύσει να ενωθεί με το Ρωσικό στόλο.

Στην απορία του γιου του για ποιο Ρωσικό στόλο μιλάει, ο γέρο-Ανδρέας του είπε πως από δικό του άνθρωπο πληροφορήθηκε ότι οι Ρώσοι ήδη πέρασαν το Γιβραλτάρ και σύντομα η μοίρα του στόλου τους θα βρισκόταν στα ελληνικά νερά. Και είχε πει την αλήθεια. Σύντομα τα ρωσικά καράβια με ναύαρχο τον .. Γκριγχόρι Αντρέγιεβιτς Σπυρίντωφ έφθασε στις δυτικές ακτές της Πελοποννήσου.

Η εξέγερση των Ελλήνων, που ονομάστηκε: τα "Ορλοφικά" από τους επκεφαλής της στρατιωτικής επιχείρησης, ευvοούμεvους της αυτοκράτειρας Αικατερίνης της β', κόμητες Αλέξη και Θεόδωρο Ορλώφ, είχε αρχίσει. Ο Βαρβάκης, σύμφωνα με τα έγγραφα του Ορλώφ και του Σπυρίντωφ ήλθε στο Ναβαρίνο, ύστερ' από την κατάληψη του Μυστρά, και παρουσιάστηκε στο ναύαρχο. Ο Σπυρίντωφ δέχτηκε με χαρά τον Ψαριανό καπετάνιο να ενταχθεί μαζΙ με το εικοσακάνονο καράβι του (σεμπέκιον) και το πλήρωμά του στις ρωσικές δυνάμεις. 'Ετσι ο Βαρβάκης συμμετείχε στην πολιορκία του κάστρου του Ναβαρίνου, που έπεσε στις 10 Απριλίου 1770.

Ο Ρώσος ναύαρχος αντιλήφθηκε πώς ο νέος εθελοντής γνώριζε άριστα τις ελληνικές θάλασσες και είχε μεγάλη πολεμική πείρα σε καταδρομές και τον δέχτηκε ως θείο δώρο. Τον έκανε πιλότο του και τον έστειλε με αποστολή να μάθει πού βρίσκεται ο Οθωμανικός στόλος. Ο Βαρβάκης ως πιλότος του ναυάρχου ψάχνει να βρει που κρύβονται τα Τουρκικά καράβια. Ανακαλύπτει να βρίσκονται ανάμεσα στη Χίο και τον Τσεσμέ. Ειδοποιούνται ο Σπυρίντωφ και ο Ορλώφ. Ο Βαρβάκης συμμετέχει στη ναυμαχία με το καράβι του και μαθαίνουμε από το ημερολόγιο καταστρώματος του Σπυρίντωφ και του Γκρέυγ πως η ναυαρχίδα "Ευστάθιος" σώθηκε από την ξαφνική επέμβαση ενός μικρού ελληνικού πλοίου με είκοσι κανόνια ήταν το καράβι του καπετάν Γιάννη του Ψαριανού.

Τέλος, τη νύχτα της 26ης lουνiου 1770 άρχισε η ξακουστή ναυμαχία του Τσεσμέ. Ο Βαρβάκης, αφού μετέτρεψε το καράβι του σε πυρπολικό, το οδήγησε και το κόλλησε σ΄ένα μεγάλο τουρκικό ντελίνι, πιθανόν τη ναυαρχίδα, άναψε ο ίδιος το δαυλό το φυτίλι, και τίναξε το μεγάλο καράβι στον αέρα. Από την έκρηξη τινάχτηκε κι αυτός κι έπεσε στην θάλασσα. Οι ρώσοι ναύτες έσπευσαν και τον μάζεψαν τραυματισμένο. Ο ναύαρχος Σπυρίντωφ τον ονόμασε ΄Ηρωα του Τσεσμέ" και με το όνομα αυτό έγινε γνωστός στο Ασταχάν. Ο Αλέξης Ορλώφ ως αυτοκράτορας εκπρόσωπος στην επιχείρηση ανέφερε με επίσημο έγγραφο την ηρωική πράξη του Βαρβάκη στην Αικατερίνη Β', η οποία με διάταγμά της τον ονόμασε υπολοχαγό του pωσικoύ στρατού.

Ο Βαρβάκης μετά την καταστροφή του Τουρκικού στόλcυ και του δικού του καραβιού ήλθε στο νησί του. Τότε ναυπήγησε μεγαλύτερο κοράβι στον αρσανά (ναυπηγεlο) των Ψαρών, το οποίο εξόπλισε με 26 κανόνια, το καράβι αυτό δεν πρόλαβε να το ρίξει στον αγώνα Kαθώς η Aικατερίνη Β' έκλεισε ειρήνη με τους Τoύρκoυς στο Κιουτσούκ-Καιναρτζή(1774). Έτσι, το καράβι αυτό μετατράπηκε σε εμπορικό και με αυτό ο Ψαριανός άρχισε τα ταξίδια στο Λιβόρνο και σ' άλλα λιμάνια της Δύσης.
Κάποτε αποφάσισε να πλεύσει από τα Ψαρά στα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας.

Έπρεπε όμως να περάσει από την Κωνσταντινούπολη. Σκοπός του βασικά ήταν να ζrιτήσει από το Ρωσικό Προξενείο την άδεια να υψώσει στο καράβι του τη ρώσικη σημαία, σύμφωνα με τη συνθήκη του 1774, που προέβλεπε ελεύθερη ναυσιπλοιϊα από τη Μεσόγειο προς τον Εύξεινο Πόντο και αντίστροφα για τα Ελληνικά καράβια που θα είχαν ρωσική σημαία. 'Εφθασε στην Πόλη, όμως το μέγεθος του καραβιού τον πρόδωσε, δεν έμοιαζε με συνηθισμένο εμπορικό πλοiο. Ζήτησαν να μάθουν ποιος ήταν ο καπετάνιος του. Όταν έμαθαν ποιος ήταν έσπευσαν να τον συλλάβουν. Ο Βαρβάκης παρά τρίχα γλίτωσε τη σύλληψη, το καράβι του όμως κατασχέθηκε και ρυμουλκήθηκε στο vαύσταθμο.

Έμεινε λοιπόν χωρίς πλοίο και χωρίς προστασία. Τότε κατέφυγε στη ρωσική πρεσβεία και ζήτησε άσυλο. Ο ρώσος επιτετραμένος Νικολάι Βασίλιεβιτς Ρέπνιν, καθώς δεv είχε πληρεξουσιότητα να δίνει στους Έλληνες ρωσική υπηκοότητα, αναγκάστηκε να τον κρύψειστο σπίτι του. Σε λίγες μέρες τον φυγάδευσε με ρωσικό καράβι για τη Νότια Ρωσία.

Το ρωσικό πλοίο έφτασε στο λιμάνι Χατζήμπεη, Τουρκικό παραθαλάσσιο οχειρό το οποίο είχε ήδη περάσει στα χέρια των Ρώσων. Σ' αυτό τον τόπο θα ιδρυθεl το 1794 η πόλη της Οδησσού. Εκεί έμεναν αρκετοί Έλληνες, οι οποίοι φιλοξένησαν τον Ψαριανό καπετάνιο. Από το λιμάνι αυτό ξεκίνησε ο Βαρβάκης να πάει στην Αγία Πετρούπολη πεζός, άλλο μέσο δεν υπήρχε. Όταν κάποτε έφθασε στην πρωτεύουσα, προσπάθησε να ιδεί την Αυτοκράτειρα. 'Ελεγε το όνομά του, αλλά για τους φρουρούς του Τσαρσκοϊ Σέλο(Θερινό Ανάκτορο), το όναμά του δεν τους έλεγε τίποτε, πηγαινοερχόταν χωρίς αποτέλεσμα. Τέλος αγανακτισμένος, σύμφωνα με την αφήγηση του ιδίου, σ' ένα καφενέ που μαζεύονταν κυρίως 'Ελληνες, άρχισε να καταφέρεται μεγαλόφωνα εναντίον της Αυτοκράτειρος, που είχε υπηρετήσει. Τότε γνωρίστηκε μ' έναν άνθρωπο μεγαλοπρεπή, που γνώριζε ελληνικά. Ζήτησε να μάθει γιατί ήταν αγανακτισμένος κι όταν πληφopήθηκε την αιτία, τον παρηγόρησε, και τον προέτρεψε να ξαναπάει. Με πολύ δισταγμό πήγε, αλλ' αυτήν τη φορά τον δέχθηκαν. Και τότε δίπλα στην Αικατερlνη βρισκόταν ο όνθρωπος του Καφενείου ήταν ο Γρηγόρι Αλεξάνδροβιτς Ποτέμκιν, ευνούμενος της Αυτοκράτειρας, στρατάρχης της Αυτοκρατορίας και σύμβουλος και λίγο αργότερα γενικός Διοικητής της Νότιας (Νέας) Ρωσίας. Αυτός συνηγόρησε υπέρ του Βαρβάκη, παρουσιάζοντας ταυτόχρονα την απόφαση της Βασίλισσας της 21ης Οκτωβριου 1772, με την οποία ο Έλληνας καπετάνιος, ο ήρωας του Τσεσμέ, εντασόταν στο Ρωσικό στρατό με τον βαθμό του υπολοχαγού.

Η Αυτοκράτειρα του πρόσφερε, ακόμη, χίλια τσερβόντσι ( που ισοδυναμούσαν με δέκα χιλιάδες ρούβλια) και ένα διάταγμα, με το οποίον του παραχωρούσε δικαιώματα αλιείας και εμπορίας ψαριών στην Κασπία θάλασσα, χωρίς δασμούς.Έτσι αναχώρησε για το Αστραχάνιον.
Η επιλογή του Αστραχάν δεν ήταν τυχαία. Ο ίδιος ο Βαρβάκης το ήθελε, καθώς είχε ακούσει πολλά γι΄αυτήν την ανεκμετάλλευτη περιοχή από τον ναύαρχο Σπυρίντοφ, ο οποίος μετά την αποπεράτωση των σπουδών του στη βασιλική Ναυτική Σχολή το 1728 τοποθετήθηκε στο Αστραχάν και άρχισε την υπηρεσία του στην Κασπία θάλασσα. Μια δεύτερη δυνατή ώθηση δόθηκε από τον ίδιο τον ποτέμκιν, ο οποίος διέκρινε τι μπορούσε να προσφέρει αυτός ο αποφασιστικός 'Ελληνας εκεί.

Εγκαταστάθηκε, λοιπόν, στο Αστραχάν. Ο χρόνος εγκατάστασής του εκεί, σύμφωνα με επίσημα έγγραφα. πρέπει vα τοποθετηθεί μεταξύ του τέλους του 1776 και τις αρχές του 1777. Αρχικό ο βαρβάκις τοποθέτησε τα χρήματα, που έλαβε από την Αυτοκράτειρα, στην παραγωγή και εκμετάλλευση οινοπνεύματος (κυρίως ρακί), πράγμα αναγκαίο για την περιοχή. Το εμπόριο του ρακιού σύντομα έγινε κερδοφόρο. Δεν πέρασε, όμως, πολύς χρόνος και αντιλήφθηκε πως η αλιεία ήταν ασύγκριτα επικερδέστερη από την κατασκευή και εμπορία του οινοπνεύματος και στράφηκε ουσιαστικά σέ αυτήν.

Μέσα σε πολύ λίγο χρόνο, με όπλα τη νοημοσύνη του και τη δραστηριότητά του, κέρδισε πολλά. Οργάνωσε σε καλύτερη βάση τις επιχειρήσεις του.Πρώτα αγόρασε ένα ιδιαίτερα μεγάλο και πλούσιο ψαρότοπο, τον Ικριάνογε", πoυ βρισκόταν μέσα στα παραποτάμια του βόλγα, κοντά στις εκβολές του στην Κασπία. Αγόρασε, ακόμη, και τρία νησιά, ως δική του ιδιοκτησία, που βρίσκονταν στην Κασπία Θάλασσα. Είχε και δικά του τέσσερα καράβια. Επειδή το ψάρι ήταν άφθονο και η συντήρησή του, για να πουλιέται φρέσκο, ήταν πολύ δύσκολη. επιδόθηκε στην κατασκευή διαφόρων ταριχευτών ειδών (καπνιστών. παστών κ.λ.π.), τα οποια ήταν δυνατόν να γίνουν εμπορεύσιμα σε όλη τη χώρα. Η μεγαλύτερη όμως επιτυχία του ήταν ασφαλώς η αvακάλυψη του χαβιαρίου) και του τρόπού διατήρησης του.

Πώς έγινε αυτό; Κάποια μέρα ο Βαρβάκης, καθώς έκανε την συνήθη περiπατό του στην όχθη του Βόλγα, είδεν ένα μουζίκον, καθισμένο στην ακροποταμιά, να τρώγει με βουλιμία μια παράδοξη στη μορφή (το χρώμα της ήταν μαύρο) και άγνωστη σε αυτόν τροφή. Τον πλησίασε κοι τον ρώτησε τι έτρωγε. Εκείνος απάντησε: 'Ικρά' (έτσι λέγεται το χαβιάρι ρωσικά) και του έδωσε να δοκιμάσει. Εκείνος έφαγε και το βρήκε νοστιμότατο έδεσμα. Τότε ρώτησε από που προέρχεται. 'Εμαθε, λοιπόν, πως ο βόλγας και οι παραπόταμοι του, καθώς και οι γύρω λίμνες, ήταν γεμάτοι από Μπελούγκα, στουργιόνι, μουρούνα, λούτσους και οξύρρύγχους, που οι ωοθήκες τους ήταν γεμάτες με αυτή την εξαίρετη θρεπτική τροφή.
Διαπίστωσε, όμως, ότι παρασκευαζόταν σε πολύ μικρές ποσότητες ιδιωτικά, επειδή δεν ήταν εύκολο να συντηρηθεί επί πολύ χρόνο.

"Προς το δεύτευρο, ανακάλυψε.,αφού δοκίμασε πολλά είδη ξύλων" για κατασκευή μικρών βαρελιών, πως το καλύτερο ξύλο ήταν της φιλόρας (κοινώς Φλαμουριάς) για την συντήρηση του προϊόντος. Ετσι άρχισε τη μεγάλη παραγωγή του χαβιαριού και τη διακίνησή του εκτός Ρωσίας. Η εξαγωγή όρχισε πρώτα στην Περσίαν, ακολούθησε η Τουρκία και ύστερα, στις άλλες χώρες. Έτσι ο εφευρετικός αυτός 'Ελληνσς δημιούργησε μια γερή πρωτοφανέρωτη επιχείρηση παρασκευής, συντήρησης και εξαγωγής χαβιαριού σε όλο τον κόσμο. Το χαβιάρι έγινε πασίγνωστο για τους καλοφαγάδες και το Αστραχάν πλούτιζε καθώς η επιχείρηση αυτή έδινε δοuλειά τρεις χιλιάδες μισθωτούς εργάτες " ελευθεροσυμφωνητούς". Ο ίδιος απόκτησε "μεγαλωτάτην περιουσίαν" αλλά και η Ρωσία ανακάλυπτε απρόσμενα μια νέα πλουσιότατη πηγή εσόδων για το κρατικό ταμείο της. Ο Βαρβάκης δεν αρκέστηκε στις οικονομικές επιτυχίες του, στράφηκε και σε άλλες δραστηριότητες, κυρίως κοινωνικές. Τόσο οι ήδη γνωστές ελληνικές πηγές όσο και οι ρωσικές που γνωρίσαμε πρόσφατα (1995), φανερώνούν έναν άλλον άνθρωπο εκείνον της Ευεργεσίας. Το όνομά του έγινε πολύ νωρίς γνωστό στη χώρα που τον δέχθηκε, συνδεόμενο με της αγαθοεργίες του. Στις αρχές του 190υ αιώνα επισκέπτεται το Αστραχόν ένας πολύ γνωστός στη ρωσία της εποχής δημοσιολόγος, ο Νlχολάϊ Πογκόντιν. Αυτός, λοιπόν, κατέγραψε σ' ολόκληρο βιβλίο "τις καλές πράξεις αυτού του αξιοθαύμαστου ανθρώπου". Το 1818 δημοσιεύεται σε επίσημη εφημερίδα της Αγίας Πετρούπολης εκτενές άρθρο με τίτλο: "Περϊ Χρονολογίας της Αρετής' όπου γίνεται λεπτομερής περιγραφή των θεάρεστων και κοινωφελών πράξεων του εναρετώτατου ανδρός, Κυρίου ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΝΔΡΕΟΥ ΒΑΡΒΑΚΗ, τον Αυλικού Συμβούλου και Ιππέως (ιππότου), όστις δικαίως ημπορεί να γένει εις τους χρόνους μας παράδειγμα και υπογραμμός όλων εκείνων, όσοι ευρίσκουσι την αληθή δόξαν και ευτυχίαν των εις το να ευεργετώσι τους πλησίον των, και εις το να συστοίνωσι κοινωφελή καταστήμcτα".

Το κείμενο αυτό αναδημοσιεύεται την 1η ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1819 στον "ΛΟΓΙΟΝ ΕΡΜΗΝ" σε μετάφραση ενός ομογενούς με τα στοιχεία "Ιω. Μ...φα, εκ της Ηπείρου, επιτρόπου της εν Νίζνη της μικράς Ρωσίας, ,- Αλεξανδρινής Γραικικής Σχολής". Εκεί, λοιτόν, αναφέρονται χρονολογικά όλες οι αγαθοεργίες, τις οποίες έκανε ο Βαρβάκης από το 1788 έως το 1818 τόσο στο Αστραχάν, όσο και στο Ταγκανρόγκ. Οι δροστηριότητές του, σύμφωνα με το παραπάνω κείμενο, αρχίζουv δέκα έως δώδεκα xρόνια μετά την εγκατάστασή του στο Αστραχάν, χτίζοντας, εκκλησίες, νοσοκομεία, σχολεία, φτιάχνοντας διώρυγες, κανάλιcι και γεφύρια, κατασκευάζοντας κατοικίες για τους φτωχούς και ενισχύοντας οικονομικά ακόμη το Ρωσικό στρατό, που πολεμάει εκεί κάτω τους μουσουλμάνους Τατάρους και Τούρκους. Κι όταν, για λόγους υγείας θα μετοικήσει στο Ταγκανρόγκ, πόλη στην Αζοφική θάλασσα, θα συνεχίσει τις αγαθοεργίες του με ταπεινοφροσύνη.

Ο Ιωάννης Βαρβάκης, αν και δεν αξιώθηκε να σπουδάσει, οι γραμματικές του γνώσεις ήταν περιορισμένες, εντούτοις θα ενδιαφερθεί με θέρμη για την Παιδεία. Ήδη από το Αστραχάν θα φανερώσει την αγάπη του γι' αυτήν. Σ' αυτό συνέβαλαν ιδιαίτερα δύο 'Ελληνες που γνώρισε στο Αστραχάν ο ένας είναι ο Δημήτριος Αγάθης, αγνώστου καταγωγής. Είχε σπουδάσει στο πανεπιστήμια της Πίζας και της Πάντοβας, γνώριζε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες, αλλά και ανατολικές. Ο Αγάθης διεύθυνε το Γενικό Ανώτερο Σχολείο τής πόλης του Αστραχάν, όπου δίδασκε: Ελληνικά, Αραβικά και Περσικά. Στο σπίτι του συγκεντρώνονταν όλοι οι άνθρωποι των γραμμάτων του τόπου. Ο Βαρβάκης ενίσχυε οlκονομικά το Σχολείο και πλούτιζε τη βιβλιοθήκη του.

Ο άλλος Έλληνας ήταν ο Κερκυραίος Νικηφόρος Θεοτόκης, ο μεγάλος επιστήμονας και νεοέλληνας διαφωτιστής (Δάσκαλος του Γένους), ο οποίος τοποθετήθηκε το 1787 ως Αρχιεπίσκοπος Αστραχανίου και Αζαρικής (Σταυρουπόλεως). Ήδη είχε τιμηθεί από την Aικατερίνη και τον ίδιο τον Ποτέμκιν. Ο Θεοτόκης συνδέθηκε στενά με τον Βαρβάκη, ο οποίος συμπαραστάθηκε στο έργο του Αρχιεπισκόπου. Εκείνη την περίοδο έκανε μεγάλες δωρεές για την ανέγερση Ορθοδόξων Χριστιανικών ναών, που έλειπαν. Είναι, επίσης γνωστή η προσφορά πολλών χιλιάδων ρουβλίων για την ανέγερση του περίφημου καμπαναριού τον καθεδρικό ναό του Ουσπενσκυ, όπως είναι σήμερα γνωστός, και ο οποίος βρίσκεται στο Κρεμλίνο (Κάστρο) του Αστραχάν. Ο Βαρβάκης έκτισε το καμπαναριό ύστερα από τις προτροπές του Αρχιεπισκόπου.
Ο Βαρβάκης βοήθησε με το κύρος που είχε, ως πρόεδρος του Κολεγίου των Ευγενών του τόπου, τους πνευματικούς στόχους του Θεοτόκη οι οποίοι ήταν βασικά δύο, ο πρώτος η επιστροφή στην Ορθόδοξη Εκκλησία των σχιματικών Ρασκόλνικων (παλαιόπιστων) ανθρώπων εξαιρετικά φανατικών και ο δεύτερος, η πρoσπάθεια προσηλυτισμού των Τατάρων της ,περιοχής. οι oποίοι ήταν μουσουλμάνοι το θρήσκευμα. Και οι δύο στόχοι επιτεύχθηκαν, για τη μεταστροφή και επιστροφή των Ρασκόλνικων στοuς κόλπους της Ορθοδοξiας,ο Νικηφόρος μεταχειρiστηκε την κοπιαστική, αλλά τη μόνη αποτελεσματικήν οδόν της διαφώτισης με το γραπτόν και Προφορικό λόγο. Σώζεται ο πανηγυρικός που εκφώνησε ο Αρχιεπίσκοπος στην πρώτη λειτουργία που έγινε στο μητροπολιτικό ναό του Αστραχάν, όταν πλήθος σχισματικών επέστρειψε στη μητέρα Εκκλησία. Όσον αφορά στην επίτευξη του δεύτερου στόχου σημαντική ήταν η συμβολή του Βαρβάκη, καθώς και οι περισσότεροι εργαζόμενοι στις επιχειρήσεις του ήταν Τάταροι και είχαν ζήσει το ανεξίθρησκον του ορθόδοξου εργοδότη τους, ο οποιος είχε ήδη φτιάξει για την λατρεία τους, τζαμί, που σώζεται στο νησί που ονομάζεται, "του Βαρβάκη'. 'Ετσι. προσήλθε στην Ορθόδοξην ποίμνη σημαντικός αριθμός Μωαμεθανών Τατάρων.

Ο Βαρβάκης πρόσφερε μεγάλα ποσά για κοινωνικά έργα σε ολόκληρη τη Ρωσία. Τιμήθηκε από τρεις Τσάρους της Ρωσίας, την Αικατερίνη Β', τον Παύλον Α' και τον Αλέξανδρον Α'. Ξεκίνησε από , υπολοχαγός, προβιβάστηκε σύντομα στο αξίωμα του Μαγιόρου (ταγματάρχη). Το 1807 τιμήθηκε με το ". παράσημο του Aγίου Βλαδίμηρου εκχριστιανιστή των Ρώσων. ως τίτλον ευγενείας 4ου βαθμού, με αιτιολογικό την οργάνωση του "Ιδρύματος Φροντίδας των Πτωχών και Αναξιοπαθούντων Ανθρώπων", που ίδρυσε στο Αστραχάν. Το 1810 τιμήθηκε με το παράσημο της Αγίας Άννας 2ης τάξης, έλαβε τον τίτλο ευγενείας Ναντβορντι Σπβέτνικ (Ανωτάτου Συμβούλου στο Αυτοκρατορικό Συμβούλιο) και τον ίδιο χρό νο στις 31 lουλίου απονεμήθηκε ο τίτλος ευγενείας και στους απογόνους του με δίπλωμα και οικόσημο.
Το 1812 του δόθηκε το παράσημο του Αγίου Αλεξάνδρου Νιέφσκυ "εις ανάμνηση του μεγάλου πατριωτικού πολέμού εναντίον του Nαπολέοντα". Το παpάσημo πρώτης βαθμίδας ευγενείας, ανακήρυσσε τον Ιβάν Αντρέγιεβιτς Βαρβάτσι μέγα πατριώτη της μητέρας Ρωσίας. Το δίπλωμα, που το συνόδευε, έγραφε για την αδιάσπαστη αφοσίωση και αγάπη προς την πατρίδα και τον τσάρο, που εκδηλώθηκε με ιδιαίτερα πλούσιες δωρεές, εις αιώνιον ευγνωμοσύνην". Η αιτία που προκάλεσεν αυτήν την τιμή ήταν η αποστολή από τον Ιωάννη Βαρβάκη του τεράστιου ποσού του ενάμισι εκατομμυρίουρουβλίων στον Τσάρο για τις ανάγκες του ρωσικού στρατού στον πόλεμο εναντίον των Γάλλων. Ο Ακαδημαίκός ρώσος Ιστορικός Γκριγκόρι Αρς (Grigory Arch) ονομάζει τον Βαρβάκη: "Μαικήνα Της Ρωσίας".

Ήδη από το Αστραχάν, πολύ νωρίς θα φανερώσει την αγάπη του για την Παιδεία κτίζοντας σχολεία και προσφέροντας όλα τα απαραίτητα για τη σωστή λειτουργία τους: από την πληρωμή των δασκάλων ωςτην διατροφή και συvτήρηση των σπουδαστών. Πρώτα χτίζει σχολεία στο Αστραχάν. Θα ακολουθήσει το χτίσιμο του Γυμνασίου στο Τσγκανρόγκ, όπου θα μετοικήσει εκεί μετά το 1813. Στέλνει χρήματα (1792) για να χτιστεί Γuμνάοιο στη Xίο, θα περατωθεί το 1798, το οποίο θα εξελιχθεί κυριολεκτικά σε πανεπιστήμιο. Βοηθάει στην ίδκρυση Βιβλιοθήκης και στέλνει τακτικά χρήματα στον Αδαμάντιο Κοραή στη Γαλλία για την αγορά βιβλίων. Ιδρύει ακόμη και Νοσοκομείο στην Χίο. Ενισχύει οικονομικά από το 1817 και ύστερα από την ίδρυση και εδραίωση της Εμπορικής Σχολής της Οδησσού. Οι άνθρωποι που γνώρισαν προσωπικά τον Ιωάννη Βαρβάκη υπολόγιζαν τότε ότι διέθεσε για την πνευματική ανάπτυξη των Ελλήνων 1,5 εκατομμύρια ρούβλια.

Ο Ιωάννης Καποδίστριας στα τέλη του 1814 ιδρύει, μαζί με άλλους στην Βιέννη, την Φιλόμουσον Εταιρία, με σκοπό κατά το άρθρο Δ του καταστατικού της , την καλλιέργεια και τον φωτισμό του Ελληνικού Πνεύματος των νέων την έκδοση χρήσιμων βιβλίων, την βοήθεια ενδεών μαθητών και πολλών άλλων δραστηριοτήτων.
Ο Βαρβάκης πληροφορείται το γεγονός και σπεύδει με θερμό ζήλο να σuvαριθμηθεi μεταξύ των ευεργετών της Εταιρίας. Και έθεσε, λοιπόν, είκοσι χιλιάδες ρούβλια στη Βασιλική Τράπεζα της Πετρούπολης για να σπουδάζουν με τους τόκους πτωχοί ομογενεiς νέοι. Αργότερα θα καταβάλει εις "το εν Μόσχα Βσσιλικόν Βάγκον'' 150 χιλιάδες ρούβλια.

Ο Καποδίστριας με επιστολή (19 Ιουλiοu 1820) ευχαριστεί τον Βαρβάκη για τις προσφορές του και του προτείνει να ιδρυθεί Σχολή σε μια Επαρχια της Ρωσικής αυτοκρατορίας ή αλλού, για την εκπαίδευση ικανού αριθμού Ελληνοπαίδων που θα προέρχονται από τις φτωχότερες τάξεις των κατοίκων διαφόρων περιοχών της Ελλάδος και ζήτησε από τον Ευεργέτη να θέσει τους όρους του επ' αυτού. Ο Βαρβάκης απάντησε από το Ταγκονρόγκ, ότι αποδέχεται τις προτάσεις του Καποδίστρια και έδωσε σ' αυτόν πληρεξουσιότητα να διαχειρίζεται τα χρήματα που κατέθεσε. Τέλος, προσθέτει. πως "η επιθυμία του αυτή θα εlναι επικυρωμένοι και με τη διαθήκη του ώστε να μη μπορεί να την ανατρέψει".

Ο Βαρβάκης, πέρα απ' αuτό, στέλνει παντού χρήματα για σχολεία βιβλiα και υποτροφίες. Ο Γρηγόριος ο Ε', ο μαρτυρικός Πατριάρχης τρεις μήνες πριν κρεμαστεί, έστειλε το Γενάρη του 1821 το υπογραφέν υπ αuτού και της Συνόδου σιγίλιον για να τιμήσει τους Σινασιώτες και τον Βαρβάκη,οι οποίοι ίδρυσαν Αρρεναγωγείον στον Πόντο: "Οι γαρ εν τη επαρχία Καισαρείας Καποδοκίας εν τίνιτων υποκοκειμένων αυτή χωρίων Σινασώ τουρκιστί καλουμένω (τη πάλαι διασήμω πόλει Ναζιανζώ) ανανήψαντες τέως και το της παιδείας πολυύμνηστον χρήμα εισαγαγείν προθέμενοι εν τη πατρiδι αυτών επί φωτισμώ των ιδίων τέκνων και των λοιπων περιοiκωv, συνεστήσαντο κοινήν σχολήν των ελληνικών μαθημάτωv. Συνεκράτησαν δε και εκ κοινού αυτών εράνου δεκαπέντε χιλιάδας γρόσια κεφάλαιον χρηματικόν, ων το πλείστον μέρος, σι δέκα δηλονότι χιλιάδες γρόσια, επιχορηγήθησαν τη αρτισυστάτω τουτη σχολή παρά της γενναιότητος του φιλογενούς και φιλοκόλου ανδρός κυρίου Ιωάννη Βαρβάκη, ώσπερ και άλλοις τοιούτοις κοινωφελέσιν ο φιλόμουσος εκείνος ανήρ δαψιλεΙς επεδείξοτο χορηγίας...".και σuνεχιζει: "..,ταις πατροικές ημών ευλογίαις και συνοδικαίς ευφημίαις και κατ' εξοχήν τον γενναίον εκείνον συναντιλήπτορα κύριον Ιωάννην Βορβάκην, αποφαινόμεθα συνοδικώς...".

Τελειώνοντας τη σύντομη αυτή παρουσίαση για το βίο και την πολιτεία του Βαρβάκη, η οποία βασίστηκε σ' Ελληνικές και ρωσικές πηγές, επιθυμώ να πω πως κανένα γραπτό ντοκουμέντο, Δε μπορεί να προκαλέσει εντύπωση τόσον, όσον όταν βιώσεις το σεβασμό και την αγάπη που αισθάνονται, ύστερα από διακόσια χρόνια, οι κάτοικοι του Αστραχάν και του Ταγκανρόγκ για τον "Ελληνα από το νησί Ψαρά", τοv Βαρβάκη. Η μνήμη του ,του " Ηρωα του Τσεσμέ", όπως θέλουν να τον αποκαλούν, είναι ολοζώντανη. 'Εμεινα άναυδος καθώς μικρά παιδιά γνώριζαν για τον Βαρβάκη, το σπlτι του. Απλοί άνθρωποι μιλούσαν γι' αυτόν, για το κανάλι και το vοσοκομείο που έφτιαξε γι' αuτούς. Κι ανσρωτήθηκα: πώς συνέβη να διατηρηθούν, ιδίως στο Αστραχάν, όλ' αυτά που προέρχονται από τον 'Ελληνα Ψαριανό Βαρβάκη; Πώς δεν κατεδαφίστηκαν ή δεν αλλοιώθηκαν, όπως συνέβη σε άλλα μνημεία πολλών ρωσικών πόλεων, μνημεία ακόμη και του Βαρβάκη, όπως π.χ ο ναός της Αγίας Τριάδας που είχε φτιάξει στο Ταγκανρόγκ; Η απορία μου ικανοποιήθηκε από την απάντηση της Διεύθυντριας του Ιστορικού Μουσείου του Αστραχάν, κας Καζοκόβα: Κατα την Οκτωβριανή προλεταριακή Επανάσταση του 1917, κομισάριος της περιοχής υπήρξε ο Σ. Κίροφ. Αυτός δεν επέτρεψε να καταστραφεί μνημείο της πόλης του Αστραχάν, εκκλησιαστικό, κοινωνικό κτλ. που δημιουργήθηκε από τον Βαρβάκη. "Μα γκεμίζουμε ότι δημιουργήθηκε από τους πλούσιους" έλεγαν πολλοί εκπρόσωποι του Κόμματος. Κι ο Κίροφ απάντησε:

'0 lβάν Αντρέγιεβιτς Βαρβάτσι δεν ήταν Πλούσιος, το Αστραχάν ήταν εκείνος ήταν ο Σοσιαλιστής, με τις πράξεις του, πριν από τους σοσιαλιστές." "Eτσι δεν επετράπει να πειραχθεί τίποτε.
Εξάλλου ο λαός του Αστραχόν, όπως και τον Ταγκανραγκ. τα διατηρησε με σεβασμό, μάλιστα όσα ο χρόνος κατέστρεψε, τώρα ανασατηλώνονται, τα κτίρια και οιδρόμοι λαμβάνουν 'Πάλι το αρχικό τους όνομα: του Βαρβάκη, του Μαυροκορδάτου, του Μαρασλή, των Ελλήνων η Οδός.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. Gosudarstvennyi Arhiv Astrahaskoj Oblasti (G.A.A.O.). Κρατικόν Αρχείον nεριοχής ΑΣΤΡΑΧΑΝ.
2. ΜΑΡΚΟΦ, ΜΕΞΑΝΤΡ. (Bilyj Astrahanskogo Kral) Grek c OSTROVA PSARA. Αληθινές Ιστορίες της Περιοχής Αστραχάν. Ο Έλληνας από το νησί Ψαρά. Αστραχάν 1976 ας. 147-163.
3. ΜΑΡΚΟΦ. ΜΕΞΑΝΤΡ. PORTRTET GEROY Α TCESMI (Το πορτραίτο του Ήρωα του Τσεσμέ) ASTRANSKIIISVESTIA (Τα Νέα του Ααιραχάν) Νο 3319/6/1993.
4. Γιούνγκα. Ευγκένll, ΑΝτΜIΡΜ ΣΠΥΡΙΝΤΟΦ, εκδ. οίκος "Bojeniendat", Μόσχα 1957.
5. ASTRAH.A.NSKIE GUSERN$KIE Vedomosti (Χρονικά του Κυβερνείου του Αστραχάν) 1845 6,' ΑΡΣ, Γκρηγκόρι, Το Κίνημα των Εταιριστών στη Ρωσία, Μόσχα 1970.
7. ΑΣΗΜΟΜΥΤΗ, BAΣΙΛH : Ιωάννης Βαρβάκης (εκδίδεται προσεχώς από τον εκδοτικό OIKO "Κάκτος")

CopyRight 2005-06 Σύλλογος Αποφοίτων Βαρβακείου Σχολής - Hosted & Supported by Accenture Όροι Χρήσης του web site